فصل چهارم آغاز سيروسفر و پيدايش كتب جغرافياى عمومى و سفرنامه‌ها حج يكى از عوامل اصلى در ترغيب مسلمانان به جهانگردى و جغرافيانگارى بود . مردم بيشمارى از كليهء بلاد به مكه مشرّف مىشدند . بسيارى از مسلمانان خصوصا دو قشر عمدهء بازرگانان و دانشمندان بر اثر برخورد با مسلمانان ساير بلاد به سياحت و زيارت ديگر بلاد ترغيب مىشدند . بسيارى از علاقه‌مندان علم و دانش پس از طى مراحل مقدماتى علوم يا حتى قبل از آن براى تكميل معارف خود به شهرها و كشورهاى ديگر ره مىسپردند تا بر خوان علم دانشمندان شهرها بنشينند و شاگردى كنند ، بازرگانان نيز براى گسترش روابط بازرگانى به سفرهاى تجارتى مىرفتند و در راه شهرها و انسانهاى بيشمار را از اقوام و طوايف مختلف مشاهده مىكردند و بعضا از احوال و عادات آنها مىنوشتند . گشت و گذار و سير و سياحت در مناطقى كه امنيت بيشترى داشت و پادشاهان تسهيلات و خدمات بهترى فراهم كرده بودند آسانتر صورت مىگرفت . بسيارى از آنان كه سفرهاى علمى و يا رفت و آمد بازرگانى داشتند ، مشاهدات خود را مستقل يا غير مستقل نگاشته‌اند . برخى چون ابن فضلان ، ابن جبير ، ابن بطوطه و ادريسى آثارى بر جاى گذاشته‌اند كه بيانگر عظمت تمدن اسلامى و پيشتازى دانشمندان مسلمان در اين رشته است . برخى چون سلّام ترجمان و ابن وهب قريشى هرچند كتب مستقل ننوشته‌اند ، در آثار ديگران از آنان سخن رفته است . « 1 »

--> ( 1 ) . جهانگردان مسلمان در قرون وسطا ؛ پيشگفتار ، ص 8 و 9 .